(Vrije) Tijd

[pdf] Vrije tijd is in de eerste plaats tijd. Het is vaak lege tijd. Het is niet eenvoudig te weten wat te doen, wat ik wil doen of kan doen, wanneer ik tijd zelf moet invullen.

Anderzijds weet ik natuurlijk wel wat ik wil doen, welke geliefde bezigheden ik heb, maar vaak niet hoe ik dat moet aanpakken, en in harmonie moet brengen met de verplichtingen.

Het is belangrijk voor mij om mijn vrije tijd zelf in te vullen en niet afhankelijk te zijn van aangeboden activiteiten. Op zich kan het verleidelijk zijn keuzes qua tijdsinvulling door anderen te laten maken, en mij hierin te nestelen.

Dit kan op korte termijn wellicht meer genoegdoening en rust geven, maar op lange termijn zorgt het, door mijn afhankelijkheidscomplex, voor een vervelende aangroeiende onrust.

Tijd

Vrije tijd begint bij mij met de concretisering van wat tijd is, het overzicht van de tijdsindeling en verduidelijking wat in welke omgeving verwacht wordt.

Tijd is voor mij een erg abstract begrip. Inzicht in tijd is iets kunstmatig, en ermee omgaan is deel van het compensatiegedrag. Gedrag dat dus als een schil rond het autistisch handelen komt, dat aangeleerd is maar tegelijk energie vergt.

Het gegeven tijd is zowel aanleiding tot allergie als tot fascinatie. Allergie in de meest letterlijke zin ervaar ik als ik een polshorloge draag. Maar ik wordt ook geïrriteerd door tijd, zeker als er tijdsdruk door anderen opgelegd wordt.

Wanneer ik gefascineerd ben door tijd, is dat door de symmetrie van cijfers en de filosofische betekenis van een digitaal uurwerk. Ik ben erg gevoelig voor evenwicht binnen de tijd. Zo sta ik op om 6h46 of om 7h47. Wanneer ik ergens binnenkom om 20h12, dan voel ik me al heel wat meer op mijn gemak. Een analoge klok zegt me niet veel. Het is al vaak gebeurd dat ik sta te staren, uit fascinatie voor de esthetiek, maar niet zie hoe laat het is.

Ook de sociale dimensie van tijd fascineert me. Ik zie mensen zich inspannen uit statusangst om hun vrije tijd zoveel mogelijk in functie van sociale normen en aanpassing te plannen. De invulling van iemands vrije tijd zegt soms meer over hem dan al de rest van de levensbeschrijving.

Binnen de tijdsbesteding behandel ik dagbesteding en vrijetijdsbesteding praktisch op hetzelfde niveau. Als ik mijn werk zodanig positief ervaart, kan het best zijn dat dit een deel van mijn werk wordt. Dat is een aandachtspunt omdat ik mij in dat geval teveel op de taak gaat focussen, en te weinig op de sociale interactie binnen de werksituatie.

Hetzelfde gold vroeger, ook als kind, op school. Als ik mij goed voelde op school, viel de strikte opdeling school – thuis werk, en ging ik op in opdrachten. Dat had meestal positieve gevolgen voor mijn vrijetijdsbeleving, maar viel uiteindelijk negatief uit voor mijn positie en beleving op school, aangezien dit tot irritatie leidde tot de meer sociaal ingestelde klasgenoten en leerkracht.

Tegelijk houden de twee elkaar in evenwicht. Zonder goede dagbesteding kan ik mijn vrije tijd niet goed invullen, maar andersom is eveneens het geval.

Ontspanning

Vrije tijd moet ontspanning brengen. Ontspanning wordt voor iedereen anders ingevuld, naargelang de leeftijd, levensinvulling, sociale klasse, begaafdheid etc.

Binnen de vrijetijdsbesteding onderscheiden we doorgaans de categorieën cultuur & hobby, sport, kind – en jeugdactiviteiten, sociale activiteiten, vorming en toeristische tijdsbesteding.

Voorbeelden van culturele activiteiten vertrekken vooral vanuit de mogelijkheid om actief creatief bezig te zijn zoals met keramiek, schilderkunst, dans, muziek, toneel, poëzie, koken, verhalen of shoppen. De drempel hiervoor is, zeker voor mezelf toen ik kind en jongere was, erg groot.

Voorbeelden van sport zijn (tafel) tennis, fietsen, wandelen, badminton, paardrijden, balsporten, fitness, zwemmen, gevechtsport en zelfverdediging en bowling. Een aantal kinderen en jongeren kunnen daarnaast ook terecht binnen de jeugdbeweging of op een speelplein. Voor kinderen en jongeren met autisme is dat al wat minder evident, omdat dit al veel sociale vaardigheden vergt.

Sociale activiteiten liggen meestal niet in de ontspanningszone voor mensen met autisme, maar zijn eerder een vorm van training, en in die zin een verdoken ontspanning. Sociale activiteiten zijn gericht op ontmoeting en gezelschap. Mensen gaan doorgaans naar de film, naar een concert, uit dansen, op café, uit eten, of organiseren zich in clubs, verenigingen of organisaties.

Vorming vormt een vijfde categorie binnen de doorsnee vrijetijdsbesteding. Mensen gaan in groep lessen volgen over een bepaald onderwerp, soms om vaardigheden te verwerven om ze toe te passen binnen hun dagelijks leven, maar vaak gewoon om de ontmoeting. Typische vormingsactiviteiten zijn lessen in computer of internet, taalcursussen, avondlezingen, of autorijschool. Anderen vormingen zijn meer gericht op relatievorming, levens – en lichaamskunst.

De meeste doorsnee vrijetijdsbesteding is zoals je merkt veelal buitenshuis, in groep en op de ontmoeting gericht. Bij mensen met autisme liggen de klemtonen veelal anders, namelijk binnenshuis, op het individuele en op de activiteit zelf. Ontspanning wordt dus wezenlijk anders ingevuld.

Basisvoorwaarden tot ontspanning

Er zijn volgens mij twee basisvoorwaarden om tot een goede vrijetijdsbesteding en ontspanning te komen, namelijk inzicht in & waardering van het autisme van de persoon in kwestie en een overzichtelijke dagbesteding. Dat geldt voor elke leeftijd.

• Inzicht in de autistische visie op tijd

Het besef dat tijd een sociaal begrip is, dat verre van duidelijk is voor de meeste mensen met autisme, is een eerste element. Daarom is een visualisatie van tijd in een (al dan niet permanent) tijdsschema nodig. De wijze waarop deze visualisatie gebeurt, hangt af van iemands leeftijd en ontwikkelingsleeftijd.

• Overzichtelijke dagbesteding

Binnen dagbesteding is er een eerste opdeling in dag en nacht. Overdag wordt verwacht dat we actief zijn, dus activiteiten van het dagelijks leven doen, zoals bewegen, denken, praten, eten, wandelen … ’s Nachts wordt verwacht dat we ons op individuele wijze ontspannen, waarvan slapen voorbeeld is, en vooral anderen laten rusten.

Binnen de dag is er een opdeling tussen binnenshuis en buitenshuis. Overdag kunnen we zowel binnenshuis als buitenshuis activiteiten doen, hoewel dat laatste als meer sociaal wordt ervaren. ’s Nachts verwachten mensen dat ik beter binnenshuis blijf.

Het is bijvoorbeeld niet gepast om ’s nachts een wandeling rond de blok te doen, muziek te maken of naar mensen te bellen, tenzij ze in een andere tijdzone wonen.

De scheiding binnenshuis – buitenshuis is heel belangrijk. De verwachtingen en mogelijkheden tot activiteit binnenshuis zijn anders dan die buitenshuis. Ik mag bijvoorbeeld meer autistisch zijn binnenshuis dan buitenshuis. Zeker naar school en werk is het belangrijk dat binnenhuis en buitenshuis niet ‘gecontamineerd’ raken om ontspanning niet in de weg te staan. Een mogelijke oplossing is een ‘enclave’, een eiland van de buitenshuis binnen het huis, bijvoorbeeld een kamer waar alleen werk – of schoolactiviteiten worden gedaan, maar die verder niet gebruikt wordt. Het klopt niet meer wanneer iemand dit in de ruimte doet waarin die leeft en/of ontspant. Een duidelijke opdeling van de functies van de ruimte is noodzakelijk om tot ontspanning te komen.

Tijdsbesteding binnenshuis bestaat voor mij uit een aantal onderdelen.

Elk onderdeel wordt binnen een schema ingepast met kleur en/of teken. Veranderingen worden hierdoor bespreekbaar en verwerkbaar. In deze tijdsstructuur kan er ontspanning worden ingepast als er duidelijkheid en overzicht is over de verwachtingen.

’s Morgens zijn dat bijvoorbeeld in chronologische volgorde: opstaan, de badkamer, ontbijten, afruimen, het schema van de dag overlopen, klaarmaken om weg te gaan, rondgang en afsluiten van de woning.

Andere modules zijn voorbereiden huishoudelijk werk, budgetbeheer, het gastvriendelijk maken van mijn woning (bed opmaken, vrijmaken & vegen tafels, dichtmaken kasten, keuken opruimen), project slaapkamer (kussen, overtrek, beddengoed, stofzuigen matras, dweilen), project keuken (afwas, onderhoud kasten, vloer, koken, kookgerief in orde maken), project badkamer (onderhoud bad & wastafel, washand en handdoek, dweilen), project toilet (onderhoud toiletpot en vloer, aanvullen toiletpapier), project hall en gang (onderhoud vloer en kasten), project leefkamer (opruimen, beheer en onderhoud kasten, tafels en stoelen, onderhoud vloer), en project salon (zetels). Daarnaast zijn er ook momenten die ik voorzie om ‘mee te kunnen spreken’ met anderen, zoals de Humo lezen, naar het nieuws kijken zodat ik op de hoogte ben van wat er in de wereld omgaat.

Vrijetijdsbesteding binnenshuis kan bestaan uit slapen, rusten, praten, lezen, schrijven, computer (internet, gaming) of een favoriete bezigheid.

Binnenshuis is een gevoel van veiligheid, niet moeten voldoen aan sociale verwachtingen, overzicht hebben over een eigen ruimte, zonder inmenging van mensen met andere waarden, belangrijk voor ontspanning.

Tijdsbesteding buitenshuis bestaat uit de functionele tijdsbesteding (school, vorming, werk, therapie), vanuit eerder maatschappelijke verwachtingen, en anderzijds tijdsbesteding die vertrekt vanuit geliefde bezigheden en de eigen levensontwikkeling.

Buitenshuis is de scheiding tussen functionele tijdsbesteding, met sociale verwachtingen, en ‘vrijetijdsbesteding’, zonder sociale druk, volgens mij essentieel om tot ontspanning te komen.

Vrijetijdsbalans

Om tot ontspanning te komen is het belangrijk dat er niet meer energie naar de activiteiten gaat dan er ontspanning is.

De kosten van vrije tijd zie ik als volgt :

• Verplaatsing in tijd en ruimte

• Organisatie, zowel van de verplaatsing als van de activiteit zelf

• Omgaan met een andere structuur wanneer de activiteit door anderen georganiseerd wordt

• Omgaan met zintuiglijke prikkels onderweg en ter plekke

De baten van vrije tijd zijn moeilijker te omschrijven:

• Activiteiten die mij zonder veel moeite een tastbaar resultaat geven, en mij tegelijk ontslaan van sociale verwachtingen

• Ik pieker even niet. Het denken stopt wel, maar slechts met uitstel. Vaak is de terugslag van een uitstap pijnlijker dan gedacht. In een andere ruimte zijn, heeft zowel voor als nadelen.

• De volgende keer dat ik in een vreemde ruimte kom zal het niet meer zo lastig zijn. Jammer alleen dat vertrouwde ruimtes altijd veranderen en mensen meestal inconsequent zijn in hun smaak.

• Ik verleg in de vrije tijd mijn grenzen op een aangename manier zodat de drempels in het vervolg minder hoog worden en het voorkomt dat ik in een sociaal isolement terecht kom. De beste ontspanning vind ik een goed georganiseerde inspanning die iets te maken heeft met mijn interesses. Maar de meeste vrijetijdsbesteding buitenshuis blijft een vorm van training. En toch : hoe vaker ik train, hoe minder inspannend de ontspanning wordt.

• Vrijetijdstraining heb ik ook als belangrijk ervaren voor school en werksituatie. Mensen waarderen je meestal op basis van welke hobby’s je hebt.

• Plezier van vrijetijdsbesteding is ondermeer de ervaring dat ik het ondanks een grote inspanning ook heb gekund. Ontspannen zondermeer is voor mij veel moeilijker. Ik probeer wel frustrerende ervaringen – die mijn beperkingen pijnlijk tonen – zoveel mogelijk te beperken.

Er zijn meer baten dan kosten in een vrijetijdsactiviteit

• wanneer duidelijk is wat er gaat gebeuren en wat ik mag verwachten (begin, verloop, einde),

• wanneer verrassingen min of meer gekend zijn en de spanning beperkt is,

• wanneer er geen verkeerd gedrag bestaat in de situatie (in een omgeving waar alle gedrag ‘juist’ is)

• wanneer er weinig vrijblijvend sociaal contact nodig is (bijvoorbeeld geen onbekenden die me vragen ‘hoe het gaat’)

• wanneer er vluchtwegen zijn voorzien (alternatieven als het niet meer gaat)

• wanneer ik iemand kan aanspreken in de situatie

• …

Voorbeelden van geslaagde activiteiten voor mij zijn

• naar de film gaan in een niet te grote zaal waarbij het geluid niet te hard en het beeld niet te scherp staat afgesteld

• een toneelopvoering waarvan ik de afloop min of meer weet

• een evenement waar ik niet naar toe moét zodat ik me op de valreep nog kan bedenken

• alleen of met iemand gaan wandelen die ik al een tijd ken zodat de verwachtingen duidelijk zijn en ik niet hoef te praten, of als ik praat het ok is

• gaan eten met een goede vriendin in een voor mij bekend restaurant, waar het best kan dat ik hetzelfde gerecht als anders of een voor anderen onmogelijke combinatie neem

• naar een concert gaan waar iedereen blijft zitten, en de zaal snel donker wordt, en waar er niet gepolonaisd, gedanst of meegezongen wordt en liefst met een publiek dat niet houdt van luid applaus en van een reeks bis-nummers

Kiezen

Verveling is een gevoel dat vaak voorkomt als ik denk aan vrije tijd. Het is volgens mij het gevolg van niet kunnen kiezen, maar kan ook vertrekken vanuit de omgeving (teveel of te weinig prikkels, te moeilijk, onbegrip).

Het is een gevoel van lusteloosheid, van desinteresse, grenzend aan ergernis. Verveling komt op als ik mijn favoriete bezigheden niet kan of niet mag doen, en ik toch geen zin heb om niets te doen.

Verveling kan het gevolg zijn van gebrek aan prikkels of van prikkels die als saai, eentonig of repetitief ervaren worden. Verveling is het verlangen naar verandering naar wat ik gewoon ben. Een van de reacties op verveling is het scheppen van prikkels, sensaties, radeloos worden en baldadig worden.

Het is moeilijk te kiezen wat te doen wanneer, hoe en op welke manier die anderen niet stoort. Ook de planning van de vrije tijd is niet zo evident, door een beperkte verbeelding.

Tot besluit

Vrijetijdsbesteding is niet zo eenvoudig en kan snel evolueren naar iets inspannend in plaats van iets ontspannend. Mits de nodige ‘vrijetijds’-vaardigheden en acceptatie van het autistisch referentiekader kan het toch leiden tot ontspanning, om terug op krachten te komen vooraleer te werken aan de hoge verwachtingen die gesteld worden aan iemand met autisme.

Gemaakt naar aanleiding van de VVA-avond op 3 februari ‘09 te Waregem, samen met mevrouw Els Mattelin.