De motorkap en de ontsporing

We zijn allemaal mensen. Ons gedrag is in gewone omstandigheden en in dezelfde doorsnee situaties vrij gelijklopend. Mannen en vrouwen, allochtoon of autochtoon, autistisch of niet-autistisch. Maar in extreme omstandigheden blijken we ons heel anders te gedragen. Hoe dat komt, verklaart een blik een motorkap, een gebied waar psychologen en psychotherapeuten, de garagisten van de geest, graag vertoeven.

Evenmin als iedereen doorsneegedrag vertoont, en dus neurotypisch kan genoemd worden, is iedereen een beetje autistisch. In crisis wordt het vrij pijnlijk duidelijk of iemand autistisch is of gewoon mannelijk gedrag vertoont.  In dagdagelijkse situaties is dat in veel gevallen, en met de nodige compensatie en camouflage, uit eergevoel, niet mogelijk. Het is logisch dat iedereen zijn beste beentje wil voor zetten en zelf zijn beperkingen niet zal aanbrengen. Ook op een inleefavond hoor ik wel eens herkenning van bepaalde autistische elementen, en dat is best goed, maar dat betekent niet dat iemand autistisch is. Mocht het zo gemakkelijk zijn, dan zouden alle autistische mensen meteen hun autisme inruilen. Daar kan u van op aan.

Volgens mij wordt het autisme het meest concreet in de dagbesteding.  Het begint al met het tijdsbesef.  Dat tijdsbesef is sterk variërend bij mensen met autisme. De ene heeft in geen enkele situatie besef van de voortgang van tijd. De andere heeft alleen besef van de eigen tijd. Nog een ander beseft alleen dat de andere een tijdsinvulling heeft. In elk geval moet duidelijk zijn dat tijd een sociaal gegeven is, en bovendien erg abstract.

Terwijl het gedrag van twee mensen op het eerste gezicht vrijwel identiek kan zijn tijdens de dag, kan onder de motorkap een groot verschil zijn tussen de manier waarop iemand met autisme zijn dag organiseert.  De visualisatie mag dan nog niet altijd duidelijk naar buiten gebracht worden, ze is er wel. De schema’s mogen dan nog zo goed weggestopt zijn, ze zijn er wel.  Terwijl de niet-autistische persoon zich oriënteert aan de hand van informatie uit de context, maakt een autistische-persoon zijn eigen dag. Dat is natuurlijk een ideale situatie, in veel gevallen staat iemand aan de zijde van die autistische persoon om zijn dag te maken. In sommige gevallen zelf elke minuut, in andere gevallen is de ondersteuning beperkter.

Visualisatie van tijd is belangrijk voor iedereen. Niet enkel voor mensen met autisme. De visualisatie van tijd is in de afgelopen eeuwen trouwens sterk toegenomen. De tijd is overal in onze omgeving aanwezig. Klokken, agenda’s, de digitale klok, de herinneringen op gsm’s … overal worden we herinnerd aan van alles en nog wat.

Bij mensen zonder autisme maakt deze visualisatie niet zo heel veel verschil. Het is eerder een luxe, maar maakt het hen mogelijk meer aandacht te besteden aan sociale contactname. Zij oriënteren zich aan de context, hun spoor is gelegd, zij hoeven zich niet veel zorgen te maken, zij komen sowieso terecht. Ze hebben zelfs geen woorden nodig, want woorden zijn eigenlijk maar bijkomstig, spielereien van de geest. Iemand die ze kennen verstaan ze zonder woorden.

Mensen met autisme leven op basis van hun eigen gemaakt spoor, dat bestaat uit schema’s, denkpistes, mogelijkheden, hypotheses, algoritmes, als-dan-wat-als-draden, … kortom een zelf geprogrammeerde omgeving.  Soms gebeurt dit volledig onbewust, en zijn sommige mensen met autisme al zover gevorderd in de socialisatie dat ze zich de inspanningen die ze dagelijks doen om zich in te passen niet meer realiseren.  Ze zijn zich niet bewust dat zij op dezelfde manier hun dag indelen als pakweg iemand in een tehuis voor niet-werkenden. Behalve dat zij zichzelf dan volledig sturen, beïnvloed door wat zij denken dat normaal gedrag is in onze samenleving, wat soms op vrij ridicule idée-fixes is gebaseerd, maar vaak voldoende kan blijken.

Het is maar als de grens van de inspanningen overschreden wordt, de eigen draagkracht, de uiterste aanpassing, dat er mogelijkheid bestaat dat iemand gaat ontsporen. Ontsporen betekent dan ‘ongepast gedrag’. Ontsporen betekent agressie, of implosie. Het betekent dat de mate van stress die iemand heeft te groot wordt. Mensen met autisme hebben aanzienlijk meer stress dan mensen zonder autisme. Iedereen die ietwat bekend is met autisme zal dit erkennen. Maar wanneer men erkent dat onder de motorkap een andere informatieverwerking en een andere dagbesteding huist, een ander besef van tijd, kan hetzelfde ‘normale’ gedrag bekomen worden, weliswaar langs een andere weg (via tijdsschema’s enzo), maar toch.

Het artikel dat op basis van deze tekst verschijnt in het tijdschrift van Autisme Centraal heet Overwerk.