Het oog van de walvis: (hoog) begaafdheid en autisme

De verhouding tussen hoogbegaafdheid en autisme is om het zacht uit te drukken omstreden en allerminst onbesproken. Nochthans is er weinig of niets over geschreven in de literatuur.

Tenminste, niet in de doorsnede van deze termen, des te meer echter in de unie. Beiden zijn immers quasi onzichtbaar, tenzij ze ontbreken. Beiden kunnen leiden tot bizar gedrag als ze in extremen voorkomen. Beiden zijn geliefd en gehaat. Vandaag daarom een beschouwing rond (hoog) begaafdheid en autisme ([pdf]).

Hoogbegaafde autisten zijn geen hoogbegaafden met autistische trekken. De hogere begaafdheid laat een hoogbegaafde autist toe om zijn autisme bijna instinctief te verbergen en zo schijnbaar beter te integreren.

Maar schijn bedriegt, want de prijs die daarvoor betaald wordt, dat ‘ten allen koste normaal zijn’, is dermate hoog dat dit kan leiden tot opbranding en depressie.

Natuurlijk heeft het karakter, de opvoeding en de omgeving daar veel mee te maken. Behalve veel zeer specifieke interesses, beperkingen in de motoriek, minder sociale vaardigheden en creativiteit is er ook een zekere naïeviteit tegenover de wereld.

Zolang dit de persoon in kwestie en/of zijn omgeving geen vermindering van kwaliteit van bestaan bezorgt, is er geen reden om via sociale vaardigheidscursussen het wereldbeeld te veranderen. Wanneer iemand geld begint te lenen aan een heel verre vriendin, kan het wel een nodig zijn aan de bel te trekken. Niet iedereen meent het even goed.

Het is ook belangrijk niet te hoge verwachtingen te scheppen en de innerlijke kritische stem van de persoon met autisme in de gaten te houden.

Vaardigheden om zelf de kwaliteit van bestaan te verbeteren worden in onze samenleving te weinig aangeleerd. We leren werken, presteren, de lat zo hoog mogelijk leggen, maar dat is net wat hoogbegaafde autisten niet meer moeten leren. Zij leggen de lat sowieso al te hoog. ‘Foert’ kunnen zeggen, er even de brui aan geven … is niet iets dat zij van nature kennen.

Als laatste is het ook belangrijk de creativiteit en de chaos in het hoofd de vrije loop te laten gaan. Medicatie is uiteraard belangrijk om stabiliteit te krijgen, maar een rigoreus gestructureerd leven moet af en toe afgewisseld kunnen worden door een vrije omgeving waarin geëxperimenteerd kan worden.

Het komt er vooral op aan om iets te vinden waar men zich in kan uitleven, even alles kan vergeten, en tot zekerheid te hebben dat er teruggegrepen kan worden naar een overzicht. Dan kan men komen tot de autistische vorm van roes: gedachteloosheid.

Ter illustratie wil ik verwijzen naar een film van de Japanse Dienst voor Opvoeding, genaamd De Walvis.

We zien een jongentje dat tijdens een klasoefening van vrij tekenen plots bladeren vol zwarte gouache vult. De jongen stopt niet vooraleer hij het beeld dat hij in zijn hoofd heeft, een vorm heeft gegeven. Dat duurt wel even. Hij heeft namelijk een reusachtige walvis in zijn hoofd. Zijn juf heeft hem namelijk gevraagd te tekenen waar hij op dat moment aan denkt. En de jongen denkt aan een walvis die hij eerder die dag op een puzzel heeft gezien. Het hele pedagogische apparaat wordt gealarmeerd wanneer de jongen zijn missie blijft volgen.

De jongen wordt ondertussen doorverwezen naar een psychiatrische kliniek. Hij wordt er nauwlettend bestudeerd en heeft een eigen kamer. Pas op het einde van de filmpje vind zijn juf de puzzel. Ze snapt eindelijk maar veel te laat wat de jongen van plan is. Op het laatst houdt de jongen op met tekenen en is de walvis klaar. Op één klein stukje na, een papier dat hij in handen heeft. Het oog van de walvis.